Hukuk
Mimariyi hukuk belirledi
Bu proje ilk tasarımında sınıfı tarayan bir kamera kullanıyordu. Hukuki araştırma o mimariyi terk ettirdi. Aşağıda hangi karar neyi değiştirdi, açıkça yazılı.
Bu sayfa hukuki mütalaa değildir. Araştırma çıktısıdır ve kaynakların bir kısmı ikincil kaynaklardan derlenmiştir. Konuşlandırmadan önce avukat görüşü ve KVKK'ya görüş başvurusu gereklidir.
Belirleyici karar
KVKK İlke Kararı 2026/921
29.04.2026 tarih ve 2026/921 sayılı İlke Kararı (RG 02.06.2026 / 33268): mesai ve devam takibi amacıyla yüz tanıma dâhil biyometrik sistem kullanmak, geçerli açık rıza bulunsa dahi ölçülülük ve veri minimizasyonu ilkelerine aykırıdır. Geçiş süresi öngörülmemiştir.
Karar, kabul edilen alternatifleri açıkça sayıyor: şifreli kart, PIN, RFID/NFC, kâğıt çizelge ve amir gözetiminde manuel giriş.
Karar metni iş ilişkisine dayanıyor; öğrenciler açıkça kapsamda değil. Ancak gerekçe zinciri — ölçülülük ve güç dengesizliği nedeniyle rızanın özgür olmaması — okul–öğrenci ilişkisine daha güçlü uyar. Bu yüzden kararı kapsam dışı sayıp devam etmek yerine, mimariyi değiştirdik.
İçtihat
Kurul kararları tek yönlü
Biyometrik devam takibine ilişkin Kurul içtihadında istisna bulunamadı.
| Karar | Sonuç |
|---|---|
| 2019/81, 2019/165 | Spor salonu biyometrik giriş → ceza. Hizmete erişimi biyometrik işlemeye bağlamak rızayı hukuka aykırı kılar. |
| 2020/167 | Kart alternatifi sunulmuş olmasına rağmen 225.000 TL. Alternatif sunmak gerekli, ama yeterli değil. |
| 2020/404 | Parmak izi PDKS → 250.000 TL. Kriptografik korumaya rağmen veri biyometrik niteliğini korur. |
| 2020/915 | Belediye parmak izi → sistem kaldırma ve imha |
| Derya Öncü Koleji (24.11.2025) | Özel okul, öğretmenlerin yüz tanımayla takibi → 700.000 TL. m.4 ve m.12 ihlali. |
Son kararın resmî Kurul karar sayısı yalnızca basın kaynaklarından derlenmiştir ve birincil belgeden teyit edilememiştir.
Avrupa
EDPB Guidelines 3/2019 ve Skellefteå
Avrupa Veri Koruma Kurulu'nun video işleme rehberi, ilk mimarimizi iki paragrafla doğrudan yasakladı:
“…sistem, biyometrik şablonlarının oluşturulmasına rıza göstermemiş ziyaretçileri veya yoldan geçenleri yakalıyorsa hukuka aykırı olur — şablonları mümkün olan en kısa sürede silinse bile.”
Sınıfı tarayan bir kamera, rıza vermemiş öğrencilerin de anlık şablonunu üretir. Silinse bile hukuka aykırıdır. Bu, 1:N sınıf taramasını mantıksal olarak imkânsız kılar: kimin rıza verdiğini bilmek için önce herkesin şablonunu hesaplamanız gerekir.
Şablonlar “kullanıcının elinde tuttuğu ve yalnızca onun kontrolünde olan bireysel bir cihazda” saklanmalıdır. Bizde şablon öğrencinin kendi cihazındadır.
Hizmete erişim biyometrik işlemeye bağlanamaz; “kısıtlama veya ek maliyet olmaksızın” alternatif zorunludur. Ayrıca biyometrik cihaz arızalanırsa yedek çözüm kurulmalıdır.
Skellefteå — senaryomuzun birebir aynısı
İsveç'te bir lisede 22 öğrenciyle üç haftalık yüz tanımalı yoklama pilotu yapıldı ve ülkenin ilk GDPR cezasıyla sonuçlandı (200.000 SEK). Okul “rıza aldık” dedi; veri koruma otoritesi reddetti: “açık bir güç dengesizliği” var.
Kararın kilit cümlesi: “Öğrencilerin devamını takip etmek için hukuki dayanak vardır, ancak bunu özel nitelikli veri işleyerek yapmak için hukuki dayanak yoktur.”
Temyiz sonucu (KamR Stockholm 5888-20) doğrulanamamıştır.
AB Yapay Zekâ Yasası
İki madde doğrudan ilgili
Uzaktan biyometrik kimlik tespitini (1:N) yüksek riskli sayar; 1:1 doğrulamayı açıkça hariç tutar. Mimarinin 1:1'e taşınması bu sınıflandırmadan da çıkarır.
Eğitim kurumlarında duygu çıkarımını yasaklar. “Dikkat analizi” veya “katılım ölçümü” gibi bir özellik asla eklenmeyecektir.
Yasanın 12. gerekçesi, yalnızca gerçek kişilerce tanımlanan kurallara dayanarak otomatik işlem yürüten sistemleri “yapay zekâ sistemi” tanımının dışında tutar. Risk motorunun kural tabanlı tutulması bu tartışmayı büyük ölçüde konusuz bırakır.
Annex III(3)(d) — “sınavlar sırasında yasak davranış izleme” — yoklama hile tespitini kapsar mı? Yoklama sınav değildir, ama komşu bir alandır. Bu soru açıktır ve hukukçu teyidi beklemektedir.
Taahhüt
On dört tasarım güvencesi
Bunlar pazarlama vaadi değil, mimari kısıttır. Çoğu koda gömülüdür ve testlerle denetlenir.
Kayıt tamamen gönüllü
Reddedene eşdeğer yol sunulur — aynı hız, ek adım yok, kısıtlama yok.
Sadece 1:1 doğrulama
1:N ve sınıf taraması yoktur.
Şablon yalnızca öğrencinin cihazında
Güvenli donanım deposunda; oradan çıkarılamaz.
Ham görüntü asla saklanmaz
Çıkarımdan sonra bellekten silinir.
Sunucuya biyometrik hiçbir alan gitmez
Veri şemasında yüz şablonu için sütun yoktur ve eklenmeyecektir.
Türetilmiş şablon geri çevrilemez
Bütünlük etiketi bir SHA-256 çıktısıdır; başka bir yüzle eşleştirilemez.
Tek dokunuşla opt-out
Şablon silinir, otomatik olarak alternatife geçilir.
Yedek çözüm her zaman hazır
Biyometri kapalıyken sistem tam işlevseldir.
Ölçülülük değerlendirmesi belgelenir
Neden yüz, hangi alternatifler değerlendirildi, neden yetersiz bulundu.
Saklama süresi ve imha politikada yazılı
Risk işaretleri 30–180 günde otomatik silinir; hiçbiri 180 günü aşmaz.
Duygu, dikkat ve davranış skorlaması yok
Kesinlikle ve hiçbir sürümde.
Demografik hata farkları ölçülür
Şeffafça raporlanır; itiraz mekanizması kurulur.
Risk motoru karar vermez, yönlendirir
Hiçbir skor yoklama durumunu otomatik değiştiremez. Motor kural tabanlıdır ve konum verisi toplamaz.
Her doğrulama için imzalı makbuz
Öğrenci kendi kaydının varlığını bağımsız olarak ispatlayabilir.
11 ile 13 arasındaki sınır özellikle önemlidir. Risk motoru bir davranış skorlaması değildir: öğrencinin kişiliği, dikkati, çalışkanlığı veya niyeti hakkında hiçbir çıkarım yapmaz. Ölçtüğü şey teknik olay tutarsızlığıdır — “aynı donanım anahtarı iki öğrenci için imza üretti” gibi. Skor kalıcı bir öğrenci özelliği değil, oturuma özgü ve sönümlü bir denetim yönlendiricisidir.
Şeffaflık
İşlenen veri kategorileri
Aydınlatma metni yedi kategori tanımlar. Profilleme ve makbuzlar, KVKK m.10 gereği ayrıca ve açıkça bildirilir.
| Kategori | İçerik | Hukuki sebep | Saklama |
|---|---|---|---|
| A · Kimlik | Ad, öğrenci no, kurumsal e-posta, dersler | m.5/2-ç hukuki yükümlülük | Öğrencilik süresi + mevzuat |
| B · Yoklama | Oturum, zaman, durum, tur sonuçları, yöntem | m.5/2-ç hukuki yükümlülük | Kurum belirler |
| C · Cihaz | Cihaz kimliği, OS/uygulama sürümü, bütünlük sonucu, sinyal gücü, kullanılan kanallar, cihaz bağlama geçmişi | m.5/2-f meşru menfaat | Kurum belirler |
| D · Yüz doğrulama | Özel nitelikli. Şablon cihazda; sunucuda yalnızca bütünlük etiketi ve doğrulama sonucu | m.6/3-a açık rıza — başka hiçbir sebep yok | Rıza sürdüğü sürece; geri alınınca derhal imha |
| E · İtiraz | İtiraz metni, türü, dayanak makbuz, sonuç | m.5/2-ç ve m.5/2-e hakkın tesisi | Kurum belirler |
| F · Risk sinyalleri | Profilleme. Teknik tutarsızlık işaretleri, her biri tarihi ve somut kanıtıyla | m.5/2-f meşru menfaat | 30–180 gün, sonra otomatik ve kalıcı silme |
| G · Makbuzlar | Makbuz no, oturum, zaman, yöntem, imza. Biyometrik alan yok | m.5/2-e hakkın korunması | Dönem sonu + itiraz süresi |
Neyi açıklamıyoruz ve neden
Risk motorunun ölçtüğü olayların tamamı aydınlatma metninde listelenmiştir. Gizli tutulan tek şey sayısal ağırlıklar ve eşiklerdir: bunlar açıklanırsa sistemin tespit edemeyeceği hile yöntemleri hesaplanabilir hâle gelir. Mantığın kendisi açıklandığı için şeffaflık yükümlülüğünün karşılandığı değerlendirilmektedir.
Bu dengenin hukuki yeterliliği avukat teyidi gerektirir ve açık bir konudur.
KVKK m.11
Öğrenci hakları
Hangi verilerin işlendiğini, amacını ve aktarıldığı üçüncü kişileri öğrenme.
Hakkında tutulan tüm risk işaretlerini tarih ve gerekçeleriyle talep etme; her birine ayrı ayrı itiraz etme. Kabul edilen itirazda sinyal geçersiz kılınır, skordan düşer ve aynı tür 30 gün bastırılır.
Mutlak haktır (m.7) ve yaptırımı olamaz. Şablon derhal silinir, alternatif yola geçilir.
m.11(g): münhasıran otomatik analiz sonucu aleyhe sonuç doğmasına itiraz. Bu sistemde hiçbir sonuç otomatik üretilmez; karar zincirinde her zaman anlamlı insan müdahalesi vardır.
Eksik veya yanlış verinin düzeltilmesi, m.7 şartlarında silinmesi; başvuru reddedilirse veya 30 gün içinde cevaplanmazsa Kurul'a şikâyet.
Yüz doğrulama, veli açık rızası ve öğrencinin kendi onayı birlikte alınmadan etkinleştirilmez. İkisi de ayrı ayrı belgelenir ve bağımsız olarak geri alınabilir.
Türk hukukunda GDPR m.8'deki gibi sabit bir dijital rıza yaşı yoktur; uygulama TMK m.16 üzerinden yürür. Bu kombinasyon için Kurul görüşü ve avukat görüşü zorunludur.
Entegrasyon hukuku
Neden öğretmen şifresi saklamıyoruz
Okul bilgi sistemine öğretmenin şifresiyle bağlanıp veri çeken ve yazan bir tasarım değerlendirildi ve reddedildi. Dört gerekçe vardı; en ağır ikisi:
Otomasyonun çalışması için şifrenin geri döndürülebilir biçimde saklanması gerekir. Bir ihlalde bu şifreler açık metne döner ve öğretmenlerin çoğu aynı şifreyi başka yerlerde kullanır.
Sunucunun okul sistemine öğretmen kimliğiyle bağlanması, TCK 243/244 kapsamında değerlendirilebilecek bir risk doğurur. Kamu kurumlarında ceza artırımı öngörülmüştür.
Madde metinleri birincil kaynaktan doğrulanamamıştır; ceza hukukçusu görüşü gereklidir.
Bunun yerine: veriyi öğretmenin kendi cihazı çeker, sunucu okul sistemine hiç bağlanmaz ve şifre sunucuya hiç gitmez. Bu yol da yalnızca izin listesindeki ülkelerde, yazılı kurumsal izinle ve öğretmen sözleşmesiyle açılır. Otomatik keşif yoktur. Varsayılan ve her zaman açık olan yol ise CSV'dir.
Açık kalan hukuki sorular
Cevabını bilmediğimiz şeyleri bilmiyormuş gibi yapmıyoruz.
- 2026/921'in öğrenci bağlamındaki kapsamı. Karar iş ilişkisine dayanıyor. Eğitim bağlamı için Kurul görüşü alınmalıdır.
- AI Act Annex III(3)(d) kapsamı. Yoklama hile tespiti “sınav sırasında yasak davranış izleme” sayılır mı? Kural tabanlı olmak güçlü bir savunmadır ama kesin değildir.
- Üç katmanlı şeffaflık modelinin yeterliliği. Profilleme mantığını açıklarken sayısal eşikleri gizli tutmak KVKK m.10 karşısında yeterli mi?
- 18 yaş altı ve biyometri kombinasyonu. Türk hukukunda sabit dijital rıza yaşı olmaması nedeniyle Kurul görüşü zorunludur.
- Doğrulanamayan kaynaklar. 700.000 TL'lik kararın resmî Kurul karar sayısı, Skellefteå temyiz sonucu ve TCK 243/244 madde metinleri birincil kaynaktan teyit edilememiştir.